हजारों ख्वाहिशें!!

तीन दिवसांची साप्ताहिक सुट्टी आली की काही वेगळे उद्योग सुचतात. काल अचानक जगजीतसिंग आणि गज़ल ह्या क्षेत्रात यु ट्यूबच्या कृपेनं प्रवेश केला. पहिल्या दोन तीन गझलांमध्ये हजारों ख्वाहिशें ही गालिब लिखित, जगजीतसिंग ह्यांच्या स्वर्गीय आवाजातील गज़ल ऐकावयास मिळाली. माहितीमायाजालावर मिळालेलं गझलचे पूर्ण रुप पोस्टच्या शेवटी ! 

गज़ल ह्या प्रकाराविषयी मी पुर्णपणे अनभिज्ञ आहे. त्यामुळं ही पोस्ट ह्या गझलेच्या सौंदर्याविषयी नाही तर त्यातील प्रेमिकांच्या एकंदरीत मानसिकतेविषयी आहे. पण बऱ्याच वेळा गझल प्रकार हा प्रेमिकांचे दुःख घेऊन येतो असं वाटत राहतं. प्रियकर असो वा प्रेयसी, प्रेमात पडल्यावर जाणवणाऱ्या दुःखाची गहराई जितकी दाट तितकं प्रेम कदाचित खुलून उठत असावं ! 

उर्दू भाषा अलंकारिक, भारदस्त शब्दांनी श्रीमंत ! शब्दाच्या मूळ अर्थाला आपल्या भारदस्ततेचं कोंदण घालून वाचकाच्या कल्पनाशक्तीला पंख फुलवणारी ! त्यात माझ्यासारख्या बऱ्याच मराठी भाषिकांना उर्दू भाषेचं खोलवर ज्ञान नसल्यानं आदर ठायी ठायी भरुन राहतो ! प्रेमिकेनं गायलेली वा तिच्यावर चित्रित झालेली आणि लक्षात राहिलेली गझल म्हणजे रझिया सुलतान चित्रपटातील हेमामालिनीवर चित्रित झालेली ऐ दिल-ए-नादान ! बाकी सर्व माझ्यासारख्या वरवरच्या रसिकाला माहिती असलेल्या गझला ह्या प्रियकरांचे मनोगत व्यक्त करणाऱ्या आहेत ! 

मी इथं जे काही म्हणणार आहे त्याला अपवाद आहेत पण गज़ल गाणारे बरेचसे प्रियकर प्रेमात दुःखानं होरपळलेले असतात. बऱ्याच वेळा ह्या प्रियकरांना दुनियेची व्यावहारिक गणितं जमलेली नसावीत, त्यांच्याकडं फारशी पुंजी नसावी. त्यामुळं प्रेमिकेच्या गल्लीत निरर्थक फिरणं वगैरे प्रकारांत ते आपला वेळ व्यतित करत असतात. 

प्रेमात पडणं म्हणजे आयुष्यात दुःखाची १००% खात्री असा एकंदरीत ग्रह ह्या गझला ऐकुन झाल्यास नवल नसावं. प्रेमिकेशी निकाह / विवाह करण्यात यश आल्यास तिच्या ज्या रुपावर भाळून लग्न केलं त्या रुपापेक्षा तिचं वेगळं रुप समोर आल्यानं हा निष्पाप जीव दुःखमय होऊन जातो. परंतु विवाह केल्यानंतरच्या आयुष्याचे वर्णन करणाऱ्या गझला क्वचितच माझ्या वाचनात आल्या आहेत ! त्याची कमी हल्ली सोशल मीडियावरील विनोद भरुन काढत असावेत. 

प्रेमिकेच्या प्रतीक्षेत घालवलेला वेळ किंवा प्रेमिका दुसऱ्या कोणाची झाल्यास मात्र प्रियकरांचे / गझलकारांचे शब्दवैभव फुलून येते. प्रियकराचं हृदय हा ह्या सर्व प्रक्रियेतील महत्तम दुःख सहन करणारा जीव ! ह्या हृदयाच्या दृष्टिकोनातून पाहिलं असता प्रेयसीसाठी कातिल / जालीम वगैरे शब्दरचना योग्यच ठरतात. ह्या शब्दांसाठी मराठी भाषा कदाचित रुक्ष वाटते. प्रेमिकेला पाषाणहृदयी वगैरे शब्द वापरले जात असावेत पण हृदयाला त्रास देणारी (जसं की कातिल) ह्या अर्थाचे शब्द आढळत नाहीत ! कदाचित मला माहिती नसावेत ! 

प्रेमिकेच्या गल्लीचं आणि प्रियकराचे  खास नाते असावे! इथं जशा काही मधुर आठवणी जोडल्या आहेत तशाच काही कठोर क्षणांना सुद्धा प्रियकराला सामोरे जावं लागलं आहे 

बहुत बे-आबरू होकर तेरे कूचे से हम निकले

प्रियकराचे हृदय हा ह्या सर्व प्रकाराला कारणीभुत असलेला घटक ! प्रियकराच्या सर्व आशाआकांक्षा, स्वप्नं हजारोंच्या संख्येनं इथंच जन्म घेतात. एकेक स्वप्न पूर्ण करायला जावं तर दम निघावा अशी परिस्थिती ! तरीही हे कमीच असं ह्या प्रियकराला वाटत राहतं. 

हजारों ख्वाहिशें ऐसी कि हर ख्वाहिश पे दम निकले

बहुत निकले मेरे अरमाँ, लेकिन फिर भी कम निकले

प्रेमात होरपळलेला असला तरी ह्या प्रियकराचा आत्मविश्वास शाबूत असतो. 

मगर लिखवाये कोई उसको खत तो हमसे लिखवाये

एकंदरीत दुःख खुप झालं की मद्याच्या प्याल्यामध्ये स्वतःला आणि त्या दुःखाला बुडवून टाकण्याव्यतिरिक्त दुसरा कोणता उपाय ह्या प्रियकरापुढं नसावा !  ह्या मद्याच्या प्याल्यामध्ये आकंठ बुडल्यानंतर एकंदरीत दुःख हवंहवंसं वाटत असावं. 

हुई इस दौर में मनसूब मुझसे बादा-आशामी

फिर आया वो जमाना जो जहाँ से जाम-ए-जम निकले

आता मग तलवार, जखमा वगैरेचा उल्लेख येणं क्रमप्राप्तच आहे. बात हृदयाची आहे ना !

हुई जिनसे तव्वको खस्तगी की दाद पाने की

वो हमसे भी ज्यादा खस्ता-ए-तेग-ए-सितम निकले

 त्यानंतरची  स्थिती म्हणजे जीवनमारणातील फरकाची चिंता न वाटणे. जर तु मिळाली नाहीस तर ह्या जगण्याला काय अर्थ बरे, त्यापेक्षा मृत्यूच परवडला वगैरे वगैरे ! जिच्या दर्शनानं जगण्याला अर्थ प्राप्त होतो तिच्याच प्रतीक्षेत माझा दम सुद्धा निघेल की काय अशी परिस्थिती निर्माण होते ! 

मुहब्बत में नहीं है फ़र्क जीने और मरने का

उसी को देख कर जीते हैं जिस काफिर पे दम निकले

जगात ज्या काही सुंदर गोष्टी, कलाकृती आहेत त्या जाणून घेण्याचा प्रयत्न करावा असा आविष्कार मला हल्लीहल्ली झाला. ह्याचाच परिणाम म्हणजे काल ऐकलेल्या काही गझला !  गझला वगैरे प्रकारात आवडलेल्या गोष्टीसाठी झोकून देणाऱ्या माणसांचं वर्णन असतं. दुःखाच्या उदात्तीकरणात प्रेमही खुलून उठतं ही मानसिकता जाणवते. आपण पडलो पुरते व्यावहारिक ! ही पोस्ट जशी संपत आली तसं वरिष्ठ लोकांनी हल्लीच दिलेला संदेश आठवला! 

Don't come only with the problem, tell me what you think would be the probable solution! 

झालं!! मिर्झा गालिब भेटला तर त्याला हा संदेश सांगायचा आहे. "बाबा, तुझं दुःखाचं कोडकौतुक पुरे झालं! आता ह्यावर उपाय काय ते सुद्धा सांग !"

असो माहिती मायाजालावर मिळालेलं ह्या नितांतसुंदर गझलेचं पुर्ण रूप !

हजारों ख्वाहिशें ऐसी कि हर ख्वाहिश पे दम निकले

- मिर्जा गालिब (Mirza Ghalib)

 

हजारों ख्वाहिशें ऐसी कि हर ख्वाहिश पे दम निकले

बहुत निकले मेरे अरमाँ, लेकिन फिर भी कम निकले

 

डरे क्यों मेरा कातिल क्या रहेगा उसकी गर्दन पर

वो खून जो चश्म-ऐ-तर से उम्र भर यूं दम-ब-दम निकले

 

निकलना खुल्द से आदम का सुनते आये हैं लेकिन

बहुत बे-आबरू होकर तेरे कूचे से हम निकले

 

भ्रम खुल जाये जालीम तेरे कामत कि दराजी का

अगर इस तुर्रा-ए-पुरपेच-ओ-खम का पेच-ओ-खम निकले

 

मगर लिखवाये कोई उसको खत तो हमसे लिखवाये

हुई सुबह और घर से कान पर रखकर कलम निकले

 

हुई इस दौर में मनसूब मुझसे बादा-आशामी

फिर आया वो जमाना जो जहाँ से जाम-ए-जम निकले

 

हुई जिनसे तव्वको खस्तगी की दाद पाने की

वो हमसे भी ज्यादा खस्ता-ए-तेग-ए-सितम निकले

 

मुहब्बत में नहीं है फ़र्क जीने और मरने का

उसी को देख कर जीते हैं जिस काफिर पे दम निकले

 

जरा कर जोर सिने पर कि तीर-ऐ-पुरसितम निकले

जो वो निकले तो दिल निकले, जो दिल निकले तो दम निकले

 

खुदा के बासते पर्दा ना काबे से उठा जालिम

कहीं ऐसा न हो याँ भी वही काफिर सनम निकले

 

कहाँ मयखाने का दरवाजा 'गालिब' और कहाँ वाइज़

पर इतना जानते हैं, कल वो जाता था के हम निकले

आदर्शवाद आणि वास्तविकता

आज सकाळी वसईतील थोर विचारवंतांनी एक सुवचन सर्वांसोबत शेयर केलं. 

(Degree of) Idealism increases in direct proportion to one's distance from the problem - John Galsworthy

आदर्शवादाचे प्रमाण तुमच्या मुळ प्रश्नापासूनच्या अंतराच्या समप्रमाणात असतं.  

खोलवर विचार करायला भाग पाडणारं सुवचन आहे हे ! आदर्शवाद ही काही वेळा चैनीची बाब असु शकते.  आदर्शवादी विधान करुन तुम्ही शांतपणे गोल्फ खेळायला जाऊ शकता किंवा चहाचे घुटके घेत आवडीचं संगीत ऐकू शकता.  अधुनमधून मी मराठीतील नामांकित वर्तमानपत्राच्या अग्रलेखावर नजर फिरवतो. इतिहासातील मोठमोठ्या तत्ववेत्त्यांच्या विधानांचा, मराठीतील जुन्या सुवचनांचा आधार घेत सद्यकालीन अधिकारपदावरील व्यक्तींवर टीकेचे आसुड ओढणे हा ह्या अग्रलेखकारांचा  आवडता छंद आहे. त्यांच्या वाचकांना सुद्धा त्यांचे हे शालजोडीतील वाचुन आनंदाच्या उकळ्या फुटत असतात. 

आदर्शवाद आणि वास्तववाद ह्यात बऱ्याच वेळा मोठी दरी निर्माण होते. तरीही जगाचं रहाटगाडं व्यवस्थित चालण्यासाठी दोघांची आवश्यकता आहे. आदर्शवाद प्रत्येक व्यवसायात वेगवेगळ्या रुपात आढळतो. शाळातपासणीसाठी येणारे इन्स्पेक्टर, ऑफिसात येणारे ऑडीटर, काही घरातील पालक हे आदर्शवादाचे प्रतिनिधी! आदर्शवादाच्या Point Of View (दृष्टिकोनाचे) प्रतिनिधित्व करणारे ! काळानुसार ज्याची उत्क्रांती होते तो खरा आदर्शवाद ! नाहीतर त्या आदर्शवादाचं टिकुन राहणे कठीण राहते ! 

आपण व्यावसायिक क्षेत्रातील व्यवस्थापकाचे उदाहरण घेउयात ! इथं स्त्री व्यवस्थापकाचे उदाहरण घेतले आहे ! ही बिचारी वास्तविकतेच्या ओझ्यानं दबलेली असते. तिच्या बऱ्याचशा कृती विविध गट अगदी भिंगातुन निरखुन पाहत असतात.तिची  टीम जे काही आउटपुट देत असते ते विविध मापकदंडाच्या कठोर तपासणीखाली खरं उतरत आहे की नाही हे पाहण्यासाठी ऑडिटर लोकांचा संघ बसलेला असतो. तिच्या टीमने जी काही डिलिव्हरी केली आहे ती आपल्या requirement पासुन थोडीदेखील विचलित झालेली आढळली किंवा थोडी उशिरानं आली तर ग्राहकवर्ग तक्रार करण्यास तयारच असतो. हे सर्व काम करुन घेताना ही व्यवस्थापक आपल्या कर्मचारीवर्गाला चांगली वागणूक देत आहे की हे पाहण्यासाठी HR संघ सदैव जागृत असतो. ऑडिटर, ग्राहक, HR ही मंडळी त्या व्यवस्थापकाच्या व्यावसायिक जीवनातील आदर्शवादाची रुपं ! ह्या विविध आदर्शवादांमध्ये संतुलन साधण्याचा प्रयत्न करीत वेळ उरलाच तर ती आपल्या घरगुती जीवनातील भूमिकांना न्याय देण्याचा प्रयत्न करते ! पुरुष व्यवस्थापकाची गोष्ट काही ह्याहुन वेगळी नाही! बऱ्याच वेळा व्यावसायिक जीवनात आदर्शवाद अंमलात आणण्याचा प्रयत्न करताना आपल्या घरगुती जीवनात त्याला अपराधी भावनेनं जगावं लागतं !

ह्यात मला एकच मुद्दा सांगावासा वाटतो ! दैनंदिन पातळीवरील व्यवहार चालु ठेवण्यासाठी वास्तविकता आवश्यक असते ! ही वास्तविकता ठरवुन दिलेल्या नियमांपासुन एका विशिष्ट प्रमाणाबाहेर ढळू देणार नाही ह्याची चिंता आदर्शवाद वाहतो ! आदर्शवाद मानवी मुल्यांचे एका पिढीपासून दुसऱ्या पिढीकडे हस्तांतरण करण्याचा प्रयत्न करीत राहतो.  हे हस्तांतरण स्वीकारण्यास दुसरी पिढी कितपत तयार आहे ह्यावर त्या समाजाचे स्वास्थ अवलंबुन असते! हे हस्तांतरण स्वीकारण्यास तयार नसलेला समाज काही उदाहरणांमध्ये आदर्शवादाचे पुनर्लेखन करण्याचा प्रयत्न करतो. सध्या भोवताली जे काही चाललं आहे त्यात हेच घडत असावं असं वाटण्याजोगी परिस्थती आहे ! 

Making Of घरगुती मसाला!

मसाला शब्दाचा तसा माझा पुर्वापार संबंध ! 

१) लहानपणी शाळेत असताना एक आण्याची कोंबडी आणि चार आण्याचा मसाला ही म्हण ऐकली होती. त्यानंतर खरंतर ही म्हण विसरुन  गेलो होतो. पण मग पॉवरपॉईंट प्रेसेंटेशनने पुन्हा त्या म्हणीची आठवण करुन दिली. 

२) त्यानंतर २००८ साली कॅनडाचा सहकारी भारतात महिनाभर वास्तव्याला होता. प्रथेनुसार त्याला पंचतारांकित उपहारगृहात चमचमीत भारतीय जेवणाचा आस्वाद घ्यायची संधी देत असु. त्यानं सुद्धा तोंडदेखलं कौतुक करावं अशी आमची अपेक्षा ! पण एकदा तो म्हणाला, "आदित्य, तुम्हां लोकांना पदार्थाची मूळ चव कशी घ्यावी हे माहितच नाही ! तुम्ही तुमच्या मसाल्याच्या चवींनी पदार्थाची मुळ चव मारुन टाकता ! एखादा नदीतील गळ टाकुन पकडलेला मासा बेक / रोस्ट  करुन खाताना त्या माशाच्या मूळ चवीचा आस्वाद कसा तृप्त करुन टाकतो ! अतिथी देवो भव असल्यानं त्याच्याशी मी वाद घातला नाही! पण तु एकदा वसईतील बोंबील कालवण खाऊन बघच असे मनातल्या मनात नक्कीच म्हटलं ! बोंबलाची चव कशी आपसुक त्या कालवणाच्या थेंबाथेंबात उतरलेली असते !

३) त्यानंतर मात्र मसाल्याचा जो अनुभव आला त्यानं मला हादरवून टाकलं. एका साध्या ऑफिसातुन थेट ३०० कोटींचा मसाल्याचा उद्योग चालवला जाऊ शकतो ह्याचा साक्षात्कार ज्यावेळी मला झाला त्यावेळी cloud, cassandra, AI / MLसारं सारं काही निरर्थक वाटु लागलं मला ! कसाबसा मी त्यातुन सावरलो  ! 

पण गेले वर्षभर मसाला सतत घरात लुडबुड करत राहिला. भाजी बेचव झाली मसाल्यावर हमखास खापर फोडलं जायचं. आपण उगाचच इंग्लंडच्या फलंदाजांना दोष देत राहतो ! पण म्हटलं तर मुद्द्यात तथ्य होते. गेल्या वर्षी नेहमीचा मसाला मिळाला नव्हता ! इथुन सुरु झाला तो एक जिद्दीचा प्रवास ! मसाल्याविषयी खूप काही माहिती गोळा करण्यात आली. मसाला बनविणं हे एक शास्त्र आहे हे सिद्ध करणारे काही मुद्दे खालीलप्रमाणे 

१) मसाल्याची कच्ची सामुग्री दर्जेदार असायला हवी. ह्याबाबतीत आमचे नातेवाईक असलेल्या होळीवरच्या घरत कुटुंबियातील मीनाताई आणि प्रतिभाताई ह्यांनी वाशीहून उत्तम मसाल्याची ऑर्डर देण्यात मदत केली ! त्या स्वतः वाशीला जाऊन प्रत्यक्ष तपासणी करुन मगच ऑर्डर देतात. ह्यातील काही कच्ची सामुग्री 

२)मसाला कोणत्या महिन्यात बनवावा ह्याविषयी सुद्धा सिद्धांत मांडण्यात आले आहेत ! एप्रिलपासुन आकाशात ढगांचे आगमन होण्यास सुरुवात होते. ज्यादिवशी मिरच्या सुकवाव्यात त्याच दिवशी जर ढगाळ हवामान असेल तर आली का पंचाईत ! त्यामुळं मसाला मार्चमध्ये बनवावा हा सिद्धांत!

३) मसाल्यात साधारणतः ३० - ४० विविध घटक असतात. तज्ञ लोक ह्या विविध घटकांचे प्रमाण गुप्त राखतात. मसाला अभ्यासाचा भाग म्हणुन अशा विविध तज्ञ लोकांच्या प्रमाणांची माहिती गोळा करण्यात आली. ३ किलोच्या मसाल्यासाठी इतकी सामुग्री तर दीड किलोला किती वगैरे त्रैराशिक मांडण्यात आली. मी त्यात थोडीफार मदत केली. पण सर्वच आकडेवारी मला बरोबर जमली असावी की नाही ह्याविषयी मी काहीसा साशंक आहे आणि त्यामुळं थोडं दडपण सुद्धा आले आहे! बाकी आम्ही सुद्धा हे प्रमाण गुप्त ठेवणार आहोत म्हणजे आपोआप तज्ञ लोकांत आमचा समावेश होईल ! 

४) मसाल्याच्या कच्च्या सामुग्रीत साधारणतः लोक तीन प्रकारच्या मिरच्या वापरतात. इथं पाच प्रकारच्या मिरच्या वापरण्यात आल्या आहेत ! हा ही एक मोठा निर्णय ! ह्या मिरच्या कशा सुकवाव्यात हे सुद्धा मोठं शास्त्र ! घराच्या गच्चीवर सुकवाव्यात म्हटल्या तर वाऱ्यानं उडुन जातील ही भीती !  ह्या दोन भितींमुळं त्या मिरच्यांवर पातळ फडका टाकून त्या सुकविण्यात आल्या आहेत !  सोशल मीडियावर व्हयरल झालेला हा मिरच्या सुकविण्याच्या प्रोसेसमधील फोटो ! 

शेवटी पत्र्यांवर मिरच्या सुकविण्यात आल्या आणि त्यात चांगलं यश मिळालं ! 

५) मिरच्या उन्हात सुकविल्या तरी बाकीची कच्ची सामुग्री तव्यावर खरपूस भाजुन घ्यावी लागते. हे काम आटोपण्यास दुपारी तीन ते साडेपाच ही उत्तम वेळ असं शास्त्रात म्हटलं आहे! 

६) मसाला दळून देणाऱ्या गिरण्यांना  ह्या हंगामात खास मागणी असते. काल सकाळी जाऊन ह्या गिरणीवाल्याची मी वेळ घेऊन आलो, प्रत्यक्ष मसाला दळताना ह्या लोकांना उगाचच प्रश्न विचारु नयेत. त्याचा राग ते मसाल्यावर काढू शकतात. 

अशा विविध प्रक्रियांमधून तावूनसुलाखून निघालेला हा मसाला ! 

आता हा मसाला वर्षभर टिकवायचा म्हटला तर त्याची साठवणूक सुद्धा नीट करता यायला हवी. हा मसाला पाण्याशी अजिबात संपर्क येऊ न देता बरण्यांमध्ये बंद करता यायला हवा ! माझ्यासारख्या नवख्या लोकांना जी कामे अजिबात सोपवली जात नाहीत त्यात ह्या अशा बरण्यांमधून थोड़ा मसाला काढुन देणे ह्या कामाचा समावेश होतो ! 

आता खरी परीक्षेची घडी समोर आहे ! ह्या मसाल्याची चाचणी म्हणुन तो भाजीत येत्या एक दोन दिवसांत वापरला जाईल ! त्यावेळी पहिला घास घेतल्यावर चेहऱ्यावर कसे हावभाव असावेत ह्याविषयी संशोधन सुरु आहे ! काही टिप्स असल्यास सुचवाव्यात ! 

कुत्र्याचे गोंडस पिल्लु आणि POV (Point of View)

 

घराभोवतालच्या परिसरात काही भटकी कुत्री भटकत असतात. साधारणतः ही मोठी कुत्री असतात. त्यांचा तसा फारसा उपद्रव नसल्यानं त्यांच्याकडं आम्ही फारसं लक्ष देत नसतो. धाक असावा म्हणुन अधूनमधून जोरानं ओरडुन त्यांना पळवुन लावण्यापलीकडं ते आमचं लक्ष वेधुन घेत नाहीत. 

पण मध्यंतरी एक घटना घडली. ह्या गटामध्ये एक कुत्र्याचं पिल्लु सहभागी झालं. दिसायला गोंडस असं ! ह्या पिल्लाच्या चेहऱ्यावर कुतूहलभावना ओसंडुन वाहत असते. बहुदा त्यानं बरीच लाडीगोडी लावून ह्या मोठ्या कुत्र्यांच्या गटात आपला शिरकाव करुन घेतला असावा असा मला दाट संशय आहे. कुत्र्याचं पिल्लु ज्यावेळी आपल्या छोट्या पंजांनी मोठ्या कुत्र्यांच्या अंगावर लाडाने थापटी मारते त्यावेळचे मोठ्या कुत्र्यांच्या चेहऱ्यावरील भाव पाहण्यासारखे ! 

हे सारं वर्णन कुत्र्याचं पिल्लु आणि पाटील कुटुंबीय गुण्यागोविंद्याने नांदु असा समज करु देणारे ! म्हणायला गेलं तर अधूनमधून त्याला पाहुन जोराने मारलेल्या बोंबेव्यतिरीक्त ह्या द्वैराष्ट्रीय संबंधात बाधा यावी अशी आगळीक पाटील कुटुंबियांकडून घडली नव्हती! जे काही घडलं त्याला सर्वस्वी हे कुत्र्याचे पिल्लुच जबाबदार असं विधान कुटुंबियांचा जबाबदार प्रतिनिधी म्हणुन मी करु इच्छितो. 

तर झालं असं ! घराबाहेरच्या परिसरात फिरण्यासाठी असलेली पादत्राणे आम्ही दरवाजाबाहेर ठेवतो. वर्षानुवर्षे चालत आलेली प्रथा आहे हो ती ! दुपारच्या वामकुक्षीच्या वेळी किंवा रात्री साडेनऊनंतर सर्व काही सामसुम झाल्यानंतर ही टोळी परिसरात एक फेरफटका मारण्यासाठी येते. अशा वेळी जन्मजात असलेल्या कौतुहलभावनेनं ह्या पिल्लुच्या सारासारबुद्धीचा ताबा घेतला असावा. सर्वप्रथम आमचे जे दोन स्लिपर्सचे जोड आहेत त्याकडं ह्या पिल्लुचं लक्ष गेलं. निळ्या जोडातील एक आणि लाल जोडातील एक अशा दोन स्लीपर्स घेऊन त्यानं पलायन केलं. बहुदा मोठ्या कुत्र्यांनी त्याचा रंगशिकवणीचा वर्ग आयोजित केला असल्यानं त्याला दोन्ही रंगाचे एकेक स्लीपर्स हवे असतील. दुसऱ्या दिवशी सकाळी थोडी गडबड उडाली. पण आता एक लाल आणि एक निळी अशा स्लिपर्सची आम्ही सवय करुन घेतली आहे. काल दुपारी घरी आलेल्या बाईंची चप्पल पळविली त्यानं ! नशिबानं परिसरात मिळाली ! 

त्यानं केवळ पाटील कुटुंबियांवर लक्ष केंद्रित केलं आहे असं नाही. शेजाऱ्यांच्या पादत्राणांना सुद्धा त्यानं योग्य न्याय दिला आहे. आज सकाळी गेटबाहेर त्यानं आणुन टाकलेलं हे असंच एक चप्पल ! 

त्याच्या ह्या कारवायांना वैतागुन त्याला दुषण देणं हा झाला मनुष्याचा दृष्टिकोन (Point Of View). पण आपल्याला त्या पिल्लुचा दृष्टिकोन सुद्धा लक्षात घ्यायला हवा ना ! ईश्वरानं त्याला ह्या पृथ्वीवर जन्म दिला ! जन्मासोबत कुतूहलभावनासुद्धा दिली ! त्याच्यासाठी ह्या रंगीबेरंगी स्लीपर्स किंवा बाकी चपला ह्या एक प्रकारे खेळणं असणार ! आपल्या संदर्भाने हे आम्हांला आमचं घर वाटत असणार तर त्या पिल्लुच्या आणि कुत्र्यांच्या संदर्भाने तो त्यांचा भुभाग असणार ! मग ह्या स्लिपर्स गायब होण्याच्या प्रकारात त्याची पुर्णपणे चूक म्हणता येणार नाही ना ! 

थोडक्यात सांगायचं झालं तर आयुष्यात ज्या ज्या वेळी आपला दुसऱ्या जीवांशी, वृक्षांशी संबंध येत असतो त्या त्या वेळी त्यांचा सुद्धा एक दृष्टिकोन असतो हे ध्यानात असलं पाहिजे ! जीवन एकांगी दृष्टीकोनातुन नसावं त्यात सहजीवनाची भावना असावी ! 

ह्या साक्षात्काराबद्दल धन्यवाद पिल्लु !

(तळटीप - ह्या पोस्टसाठी त्याचा फोटो असावा म्हणुन आज सकाळपासुन मी त्याची वाट पाहत होतो. शेवटी मगाशी काही वेळापुर्वी त्याचं अंगणात आगमन झालं. मी जवळ जाऊन त्याचा फोटो काढण्याचा प्रयत्न केला तर ते पळालं. आता लोक म्हणतात शस्त्रांनी केलेले वार भरुन निघतील पण शब्दांचे नाही ! त्याचप्रमाणे कदाचित पिल्लु म्हणाले असेल एकवेळ दगड मारला तर चालेल पण बोंब नको ! )

तुमच्या, आमच्या, सर्वांच्या कार्बन पाऊलखुणा !!!

 

माणसं निरागसतेनं सोशल मीडियावर वावरत असतात. म्हणजे ते आपल्या निरागसतेविषयी स्वतःला ठामपणे बजावत असतात. आपला सोशल मीडियावरील वावर हा मनात कोणताही वाईट हेतु न बाळगता असतो असं सर्वांनाच वाटत असतं. परंतु खरोखर पाहता असला काही प्रकार असतो का ह्याविषयी मी साशंक आहे !! 

प्रत्यक्ष जीवनात जसा आपल्या उपस्थितीने काहीजणांना आनंद होतो तर काहींना नाही! तसलाच काहीसा प्रकार सोशल मीडियावरसुद्धा असतो. तुमच्या किमान तटस्थ उपस्थितीची एक लक्ष्मणरेषा असते; तुम्ही जोवर त्या मर्यादेत असता तोवर तुमचं अस्तित्व कोणालाच खटकत नाही. पण विविध कारणास्तव लोक ही मर्यादा ओलांडतात. 

कधी आयुष्याच्या एका टप्प्यावर लोकांचा आत्मविश्वास बळावतो आणि ते जगापुढे सादर होतात. काही उदाहरणांत लोकांना आपल्या भिडस्तपणावर मात करण्यात यश मिळते आणि मग ते सातत्यानं जगापुढं सादर होऊ लागतात. 

जगापुढं एखाद्या व्यक्तीनं सादर होण्यास सुरुवात करणे ही एक विश्लेषण करण्यास योग्य अशी घटना आहे. सोशल मीडियावर सादर होणाऱ्या माणसांसाठी सोशल मीडियाने आधीच काही विशिष्ट विशेषणांची यादी बनविलेली असते. सोशल मीडियावरील तुम्ही निर्माण केलेल्या काही डेटा पॉईंट्सच्या आधाराने त्यातील काही विशेषणे तुमच्याशी जोडली जातात. बऱ्याच वेळा वेगवेगळे गट तुम्हांला वेगवेगळ्या विशेषणांशी जोडतात. 

आपल्या सोशल मीडियावर व्यक्त होण्याच्या गरजेला प्राधान्य द्यावं की आपण कोणत्या विशेषणांशी जोडले जात आहोत ह्याची चिंता करावी हा ज्याचा त्याचा प्रश्न! सोशल मीडियावर व्यक्त होण्याची गरज काही जणांच्या बाबतीत अगदी तीव्र असते. त्या क्षणाला व्यक्त झाल्याशिवाय चैन पडत नाही अशी ही अवस्था असते. 

व्यक्त होणाऱ्या लोकांच्या बाबतीत सुद्धा दोन शक्यता संभवतात. काहीजण आपल्याशी जोडल्या जाणाऱ्या विशेषणांची चिंता करत असल्यानं घाबरत-घुबरत व्यक्त होतात तर काहीजण विशेषणांची अजिबात चिंता करत नाहीत आणि अगदी मुक्तपणे व्यक्त होतात !  

पोस्टचे शीर्षक काहीसं गैरसमज निर्माण करणारे आहे. काहीजणांचा सोशल मीडियावरील वावर बऱ्याच जणांना आनंददायी असतो. त्यामुळं सरसकट त्याला कार्बन पाऊलखुणा संबोधणे योग्य नाही. तरीही तुम्ही सोशल मीडियावर व्यक्त झालात तर नक्कीच कोणाला तरी तुमच्या वावराचा काहीसा त्रास झाला असेल ही शक्यता निर्माण होते! 

त्यामुळं दररोज रात्री झोपण्याआधी स्वतःशीच खालील काही वाक्यं म्हणणे इष्ट !

हे सर्वशक्तिमाना !

सोशल मीडियावरील आज माझ्या अल्पमतीला अनुसरुन मी काही प्रमाणात वावर केला !

ह्या वावराने जाणता अजाणता भूतलावरील प्रेमळ व्यक्तींना कष्ट पोहोचले असू शकतात.  

ह्या घटनेबद्दल मला नक्कीच वाईट वाटतंय ! 

ह्या कष्टनिर्मितीचे अचुक विश्लेषण जर मला प्राप्त झालं तर नक्कीच मी माझ्या वावरात बदल घडवुन आणीन!!!

सावर रे सावर रे !!

मध्यंतरी काही प्रतिकुल म्हणाव्या अशा गोष्टी एकत्र घडल्या. म्हटलं तर प्रतिकुल; म्हटलं तर नाही! म्हणजे झालं काय तर कार्यालयीन विश्वात  एक असं किचकट काम पदरात पडलं ज्यात मेहनतीच्या पलीकडं एका अनोळखी प्रांतातील ज्ञान आवश्यक होते, वसईतील थंडीनं बराच जम बसविला, मी ऑनलाईन बुद्धिबळाच्या आहारी गेलो (अजुनही त्यातुन बाहेर पडण्याचा प्रयत्न करतोय !) आणि त्यात भर म्हणुन बागकामासाठीचा पंप बंद पडला. गेले महिनाभर विविध तज्ञ लोकांना विनंती करुन सुद्धा अजुन तो काही दुरुस्त झाला नाही. बहुदा नवीन घ्यावा लागेल ! 

ह्यात झालं असं की बाग सुकू लागली. थंडी, कार्यालयीन काम आणि बुद्धिबळ ह्या घटकांमुळे मी काहीसा उदासीन झालो. दररोज ही सुकणारी छोटी झाडं पाहुन मन दुःखी व्हायचं, पण का कोणास ठाऊक जिद्द कमी पडत होती. थोडीफार मोठी झाडं जशी की काही वर्षांची जास्वंदी वगैरेनी पाण्याअभावीसुद्धा टिकाव धरला. पण गेल्या एक जूनला लावलेली जास्वंदीची फांदी, 

इतके महिने सतत पाण्याची सवय झालेल्या दुर्वा वगैरे बिचाऱ्या पाण्याअभावी झुरू लागल्या. 

त्यातल्या काही अगदी सुकल्या देखील ! 

ब्राह्मी आणि लिलीच्या हिरवेगारपणा काहीसा लयीला गेला ! 

अचानक गेल्या आठवड्यात काही घटना घडल्या. थंडीचा जोर कमी झाला, कार्यालयीन काम काहीसं आटोक्यात आलं. आणि मग शनिवारी अचानक मुड सुधारला. विहिरीला दाजींनी नवीन रस्सी सुद्धा आणली. 

मग ऍमेझॉनवरील आणलेली झारी घेतली. हाताने विहिरीचे पाणी उपसुन झाडांना पाणी देण्याचा उद्योग सुरु केलाय. य चांगलं वाटतंय ! 

गेले दोन दिवस ह्या सर्व इवल्या झाडांना दररोज पाणी देतोय! त्यांची नाराजी दूर व्हायला खुप वेळ लागणार ! गेले काही दिवस मी बाजुने जाऊन सुद्धा मी पाणी देत नाही हे पाहुन सुद्धा त्यांना कसं वाटलं असेल ?  त्यांनी माझ्याविषयी गमावलेला विश्वास मी परत मिळवु शकेन का? आता माझा आशावाद कायम राहो ही अपॆक्षा !  आज सकाळी दिसलेल्या दुसऱ्या बहरातील जांभळाच्या फुलाचा फोटो ! 

पोस्टचा मुख्य मुद्दा ! ह्या सर्व प्रकारात ऑनलाईन बुद्धिबळाच्या आहारी जाणं हा खुप चिंताजनक प्रकार वाटतोय मला ! माझ्यासारख्या एका जीवनात स्थिरावलेल्या माणसाच्या बाबतीत सुद्धा हा प्रकार होऊ शकतो !माझं  chess.com वरील मानांकन १४२५ वर जाऊन मग ह्या काळात ते १२५० च्या आसपास घसरले. मनःस्थिती चांगली नसताना ह्या पातळीवरील खेळाडूंशी सतत खेळु नये हे कळुन सुद्धा वळत नव्हते ! जगातील माणसं सतत तुमच्याशी खेळायला तयार असतात. सामना हरला की पुढील सामना जिंकायला हवाच ही एक वेगळीच भावना तुमचा ताबा घेते. ह्यात खिलाडुभावना कमी आणि आपलं श्रेष्ठत्व सिद्ध करण्याची खुमखुमी जास्त असते. प्रतिस्पर्ध्याला हरविण्याची खुमखुमी सतत तुमच्या सद्सद्विवेकबुद्धीला आव्हान देत असते. आभासी दुनियेतील हा झाला एक प्रकार. दुसरा एक प्रकार ज्या बाबतीत मी काहीसा नशीबवान ठरलो तो ऍमेझॉन प्राईमचे अंगी ओढवुन घेतलेले सदस्यत्व ! इथंही जाहिरातीच्या व्यत्ययाशिवाय विविध मालिका, चित्रपट सतत तुमच्यासमोर येत राहतात. ह्याच्यापासुन स्वतःला वाचविणे हे भविष्यकाळातील सर्वांपुढं आणि खासकरुन तरुण पिढीपुढं मोठं आव्हान ठरणार आहे. 

निसर्गाची आवड, छापलेल्या पुस्तकवाचनाची ओढ आणि चांगल्या मित्रांची संगत ह्या साध्या वाटणाऱ्या गोष्टीच पुढील काळातील मानसिक स्वास्थ्याचा आशेचा किरण ठरणार आहेत ! आपण ऑनलाईन दुनियेतील एखाद्या गोष्टीच्या आहारी गेलो आहोत हे मान्य करणे हा ह्यातून बाहेर पडण्याचा सर्वात मोठा टप्पा ठरणार आहे ! 

अहमदाबाद कसोटी - यारों की मैफिल

 

स्थळ - अहमदाबाद कसोटी मैदान 

दिनांक - २६ फेब्रुवारी २०२१

वेळ - सकाळी ७ वाजता 

रुट भल्या पहाटे जॉगिंगसाठी मैदानावर येतो.  तिथं विराट आधीच उत्साहानं मैदानाला फेऱ्या मारत असतो. रुट त्याला पाहुन मंदस्मित देतो. त्याला पाहुन विराट आपलं धावणं थांबवतो आणि त्याच्याजवळ येतो. 

विराट - "भिडु काय म्हणतोस?"

रुट - "काय म्हणणार साहेबा ! रात्रभर डोळ्याला डोळा नाही लागला !" 

विराट - "अबे काय झालं? झालं काय तुला ?"

रुट - "पाहुण्यांना वागविण्याची ही काय रीत झाली? लहानपणी आईनं सांगितलेल्या कोल्हा आणि बगळा ह्यांच्या खिरीच्या गोष्टीसारखा हा प्रकार झाला !"

विराट - (चेहऱ्यावर आलेलं हसु महत्प्रयासानं दाबुन ) "अरे तुझ्या आईनं पण तुला सांगितलेली ही गोष्ट !! मला नव्हती सांगितलेली माझ्या आईनं ! पण मागे एकदा अजिंक्यने संत्रा ज्यूसचे चार-पाच प्याले रिचविले तेव्हा त्याला चढल्यावर त्यानं ही गोष्ट सांगितली होती आम्हां सर्वांना !"

रुट आपलं सारे दुःख विसरुन खो खो हसु लागतो. 

विराट - "अबे हसतो काय ?"

रुट - "तुम्ही एक तर पार्टीत संत्राज्युस पिता आणि वर असल्या गोष्टी ऐकता !!"

विराट - "ती मुंबईची बाळबोध पोरं रे ती !ते जाऊ दे ! तुला इतकं तोंड मारुन बसायला काय झालं ? जिंदगीत पुन्हा कधी आठ धावांत पाच बळी मिळणार नाहीत हे लक्षात ठेव समजलं ?"

रुट - (हळुवार शब्दांत) "हो रे ! पण काही झालं तरीआपण कप्तान! वैयक्तिक कामगिरीपेक्षा सांघिक कामगिरी महत्वाची हो कि नाही?"

विराट - "हो ते ही खरंच !"

रुट - "पण विराटभाई मला एक सांग ! तू पण एक ओव्हर टाकुन बघायची नाही का ? जिंदगीत कसोटी सामन्यात विकेट मिळविण्याची ह्याहून उत्तम संधी मिळणार नाही कधी !"

विराट - "येडा समजला तु मला ! तुझ्या त्या बेन स्टोकचे टाळकं आधीच फिरलेले असते आणि मला समोर पाहुन सहा षटकार वगैरे मारले असते तर सामना फिरला नसता का रे भाऊ?"

रुट - "ते पण खरं रे !"

विराट - (हळुवार शब्दांत) - "खरं सांगु , माझ्या मनात तो  विचार आलेला रे मुळे !"

रुट - "मुळे कुठे आला इथं !"

विराट - "तुच रे तो ! पण हे अक्षर आणि अश्विन जबरदस्त लबाड ! सहाव्या चेंडूनंतर माझ्याकडं पाहतच नव्हते! थेट दुसऱ्याला चेंडु द्यायचे ! नाहीतर आयुष्यातील पहिली विकेट मिळाली असती ना रे भाऊ ! "

रुट - "हो असतात दुःख एकेकाची ! बाकी तुझं नशीब जबरदस्त रे भाऊ !"

विराट - "ते कसं काय ?"

रुट - "आख्या सामन्यात तुझ्या त्या पुजाराने ना एक धाव केली ना तुझ्या त्या बुमराहने एक बळी घेतला ! तरीही तु दहा विकेटने जिंकला ना रे ! तुझा तो रोहित काय खाऊन आलाय माहिती नाही !"

विराट - (डोळे विस्फारुन पाहत) - "खरंच की रे भाऊ ! "

रुट - (पुन्हा एकदा हळुवार स्वरात ) "विराट, ते ढोकळे तयार झाले असतील का रे ! मगाशी इथं यायच्या आधी पहिला कॅटीन मध्ये जाऊन आलो ! तर तो म्हणाला थोडा वेळानं ये !"

विराट - "काय माहिती! मी पण जाऊन पाहून आलेलो ! जरा जास्त जातील म्हणुन मैदानाला अधिकच्या दोन फेऱ्या मारल्या रे ! इतकं खिदीखिदी हसायला काय झालं !"

रुट - "तेच म्हटलं, भाऊ सामना जिंकल्यावर दुसऱ्या दिवशी इतक्या लवकर मैदानावर आला कसा ?"

विराट - "काय सांगु ! त्या अनुष्काला ब्रेकफास्ट काय जमत नाय रे आधीच  ! इतके दिवस लॉकडाऊन मध्ये कसे काढले माझे मलाच माहिती ! आणि आता वामिका आल्यावर तर काय बघायलाच नको ! त्यामुळं जितके दिवस बाहेर आहे तोवर चांगलं दणकुन ब्रेकफास्ट करतो म्हणतो !"

रुट - "विराट भाऊ, तुझं गणित कसं आहे रे ?"

विराट - (रागानं ) - "xxx - नको ते विषय काढायचे नाहीत मुळ्या !!"

रुट - दचकुन - "सॉरी तसं नाही रे माझं गणित जरा कमकुवत आहे म्हणुन म्हटलं विचारावं !"

विराट - "ठीक आहे ठीक आहे ! मॅटर काय आहे ! म्हणजे आपलं गणित थोडं कच्चं असलं तरी आपला आत्मविश्वास सॉलिड आहे !"

रुट - "म्हणजे ह्या पिंक बॉलचा आणि  वर्गमूळ  / वर्गचा काही संबंध तर नाही ना !"

विराट - "समजेल असे बोल रे मुळ्या !"

रुट - "म्हणजे बघ ! ऍडलेडला तुम्ही छत्तीसला सर्वबाद झालात !"

विराट - (अगदी भडकुन ) - "xxx - नको ते विषय काढायचे नाहीत मुळ्या !!"

रुट - "ऐकुन तर घे रे कोहली ! म्हणजे बघ आम्ही सुद्धा इथं ८१ ला सर्व बाद झालो ! तुम्ही एकही गडी न गमावता ४९ धावा करुन जिंकलात !"

विराट - (थोडा शांत होत) "मग ह्यात काय मोठं ?"

रुट - "ते मला पण समजलं नाही पहिल्यांदा भाऊ ! पण काल रात्री आमचा तो संख्यातज्ञ मला सांगत होता ३६, ८१, ४९ बघा हे सारे पुर्ण वर्ग ! हा स्कोर पिंक बॉलच्या सामन्यातच का होत असावा ?"

विराट - "पुर्ण वर्ग ! ओह हो !"

रुट - "समजलं नसेल तर इथं थेट बोलायचं रे ! नाटकं करायला ही पत्रकार परिषद नाहीये !३६ म्हणजे सहा गुणिले सहा ! ८१ म्हणजे नऊ गुणिले नऊ ! ४९ म्हणजे सात गुणिले सात !"

विराट - "ओह माय गॉड ! ओह माय गॉड !"

रुट -" तो अजुन एक म्हणाला भारताची पहिल्या डावातील संख्या १४५ = १२ चा वर्ग + १ चा वर्ग ! तुमच्याकडे कोणी आहे की नाही संख्यातज्ञ वगैरे !"

विराट - ताठ मानेनं - "आहेत ना ! बरेच आहेत ! पैसेवाले बोर्ड आहे आमचे !मसालाडोसा खाल्यावर माझी सरासरी किती आणि इडली खाल्ल्यावर किती ह्याचे सॉलिड डिटेल्स आहेत आमच्याकडे ! पण आम्ही शेअर नाही करत ! सॉलिड सीक्रेट आहे ते !" 

रुट - "कामाचे काही सांगतात का ते ?"

विराट - "अचानक दुःखी होत - त्याला अक्कल नाही ! नको ते आकडे त्यानं रवी अंकलला दाखविले आणि इतका दहा विकेटने सामना जिंकुनसुद्धा रवी अंकल मला ओरडले ! "

रुट - (खुश होत) "काय म्हणाला तो?"

विराट - "कोणाला सांगणार नसशील तर सांगतो !"

रुट - "नाही सांगणार ! देवाशप्पथ !!" 

विराट - "तो म्हणाला पहिल्या डावात इंग्लंड ७४ ला २ अशा स्थितीत होते. तिथुन ११२ ला सर्वबाद आणि दुसऱ्या डावात ८१. म्हणजे  ७४ ला २ नंतर नंतर पहिल्या डावातल्या आठ आणि दुसऱ्या डावातल्या दहा अशा अठरा विकेट केवळ ११९ धावांत गेल्या !"

रुट -" xxx - आमचे फलंदाज इतके भयंकर आहेत आता कळलं मला ! पण ह्याच्यात तुला ओरडण्यासारखे काय होते ?"

विराट - "ते रवी अंकल ! आधीच ड्राय स्टेट मध्ये असल्यानं टाळकं फिरलंय त्यांचं ! पुढे काय होणार माहिती नाही ! ते म्हणाले, तुला अक्कल नाही विराट!  इशांतची शंभरावी कसोटी म्हणुन त्याला मानाचं एक षटक देऊन पहिल्या डावात सुद्धा अश्विन / अक्षरलाच पुर्ण गोलंदाजी द्यायची नाही का?"

रुट - "पॉईंट आहे ते म्हणाले त्यात !"

विराट - (रागाने) "काय ?"

रुट - (उभा राहत, पवित्रा घेत) "तुला अक्कल नाही विराट! ह्यात पॉईंट आहे ! आणि जोरात पळत सुटतो !"

विराट - "गेला एकदाचा ! आता अनुष्काला फोन लावतो नाहीतर पुन्हा ओरडा बसायचा !" 

कसाबसा त्याचा फोन लागतो आणि तो ऐकून घेणं सुरु करतो तितक्यात रुट धावत धावत येतो !

रुट - "कोणाशी बोलतोयस?"

विराट - खुणेनेच - अनुष्काशी 

रुट - (मुद्दाम मोठ्यानं) - "विराटभाई मस्त ढोकळा बनलाय कॅन्टीनमध्ये ! घरी गेल्यावर खायला मिळणार नाही असा ढोकळा ! ये लवकर !" 

विराट - "हॅलो हॅलो ! .... तोवर फोन कट झालेला असतो !"

विराट हताश होऊन त्या भव्य मैदानाकडं पाहत बसतो !